Thursday, October 15, 2015
Sunday, September 6, 2015
॥ संख्या ॥ [ Sankhyaa - 1-4 in all 'Lingas' ]
॥ संख्या ॥
[ १–तः ४–पर्यन्तम् (त्रिषु लिङ्गेषु) + (प्रथमा–विभक्तौ) ]
वचनम् →
शब्दः
→
लिङ्गम् ↓
|
एकवचनम्
एक
|
द्विवचनम्
द्वि
|
बहुवचनम्
त्रि
|
बहुवचनम्
चतुर्
|
पुंलिङ्गम्
|
एकः
|
द्वौ
|
त्रयः
|
चत्वारः
|
स्त्रीलिङ्गम्
|
एका
|
द्वे
|
तिस्रः
|
चतस्रः
|
नपुंसकलिङ्गम्
|
एकम्
|
द्वे
|
त्रीणि
|
चत्वारि
|
वाक्यप्रयोगः
–
तत्र
एकः छात्रः पठति ।
पाकशालायाम्
एका महिला भोजनं पचति ।
चित्रकारः
एकं चित्रं रचयति ।
सरोवरे द्वौ कलहंसौ
(Ducks) तरतः ।
द्वे बालिके गायतः ।
वृक्षात् द्वे फले पततः ।
वृक्षे त्रयः वानराः कूर्दन्ति ।
क्रीडाक्षेत्रे तिस्रः धाविकाः धावन्ति ।
मम विद्यालये त्रीणि भवनानि सन्ति ।
तत्र चत्वारः संस्कृत–शिक्षकाः अस्मान् पाठयन्ति ।
तिस्रः सङ्गीत–शिक्षिकाः अपि सन्ति ।
मम कक्षायां चत्वारि वातायनानि (Windows) सन्ति ।
–––––––––––––––––––
Sunday, July 19, 2015
सन्धिः : SandhiH - ("Junction" or "Combination")
।। गुणसन्धिः ।।
उदाहरणानि
––
देव + इन्द्रः = देवेन्द्रः –
अ + इ = ए
सुर + ईशः = सुरेशः – अ + ई = ए
तथा + इति = तथेति – आ + इ = ए
रमा + ईशः = रमेशः – आ + ई = ए
हित + उपदेशः = हितोपदेशः – अ + उ = ओ
जल + ऊर्मिः = जलोर्मिः – अ + ऊ = ओ
गङ्गा + उदकम् = गङ्गोदकम् – आ + उ = ओ
महा + ऊर्मिः = महोर्मिः – आ + ऊ = ओ
देव + ऋषिः = देवर्षिः – अ + ऋ = अर्
महा + ऋषिः = महर्षिः – आ + ऋ = अर्
तव + लृकारः = तवल्कारः – अ + लृ = अल्
सुर + ईशः = सुरेशः – अ + ई = ए
तथा + इति = तथेति – आ + इ = ए
रमा + ईशः = रमेशः – आ + ई = ए
हित + उपदेशः = हितोपदेशः – अ + उ = ओ
जल + ऊर्मिः = जलोर्मिः – अ + ऊ = ओ
गङ्गा + उदकम् = गङ्गोदकम् – आ + उ = ओ
महा + ऊर्मिः = महोर्मिः – आ + ऊ = ओ
देव + ऋषिः = देवर्षिः – अ + ऋ = अर्
महा + ऋषिः = महर्षिः – आ + ऋ = अर्
तव + लृकारः = तवल्कारः – अ + लृ = अल्
मम +
लृकारः = ममल्कारः – अ + लृ = अल्
_____________________________________________
।। वृद्धि–सन्धिः ।।
नियम -
अ/आ के बाद ए/ऐ
आने पर दोनों के स्थान पर ‘ऐ’,
अ/आ के बाद ओ/औ
आने पर दोनों के स्थान पर ‘औ’
तथा
अकारान्त/आकारान्त
उपसर्ग के बाद ऋ आने पर दोनों के स्थान पर ‘आर्’ हो जाता है।
उदाहरण -
अ/आ + ए/ऐ = ऐ
एक + एकम् = एकैकम्
परम + ऐश्वर्यम् = परमैश्वर्यम्
सदा + एव = सदैव
जनता + ऐक्यम् = जनतैक्यम्
अ/आ + ओ/औ = औ
जल + ओघः = जलौघः
वन + औषधिः = वनौषधिः
महा + ओषधम् = महौषधम्
महा + औदार्यम् =
महौदार्यम्
अ/आ
(अकारान्त/आकारान्त उपसर्ग) +
ऋ = आर्
उप + ऋच्छति = उपार्च्छति
प्र + ऋणम् = प्रार्णम्
उपसर्गः - Upasarga: (Prefix)
।। उपसर्गः ।।
अनु – अनुवादः,
अनुसरणम्, अनुस्वारः, अनुभवः, अनुजः
अव –
अवबोधः, अवतरणम्, अवकरः, अवधानम्, अवमानना
अभि – अभिज्ञानम्,
अभिमानम्, अभिनयः, अभिनेता, अभिषेकः
अधि – अधिकारः,
अधिभारः, अधिवक्ता, अधिगमनम्
आ –
आकारः, आगमनम्, आवेशः, आवेगः, आहारः, आनन्दः
उप – उपकारः,
उपहारः, उपनयनम्, उपनिषद्, उपवेशनम्
उत् –
उत्प्रेक्षा, उत्सर्गः, उत्कर्षः, उत्साहः, उत्सवः, उद्भवः, उद्गाता
Subscribe to:
Posts (Atom)